Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлардың қоныс аудару тарихы

Бүгінде Таяу Шығыстағы ең ірі қазақ диаспораларының бірі Иранда тұрады. Оның тарихы XX ғасырдың алғашқы жартысында, жүздеген отбасы туған жерін тастап кетуге мәжбүр болған кезеңде басталды.

Turan Report редакциясы masa.media материалына сүйене отырып, қазақтардың Иран жеріне қалай барғанын және олардың қауымдастығының қалай қалыптасқанын баяндайды.

Қоныс аудару

Бүгінде Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауымдастықтың балалары бүгінде алтыншы ұрпақты құрайды.

Алғашқы қоныс аударушылар Иранға XX ғасырдың алғашқы жартысында, кеңес өкіметі жүргізген жаппай ұжымдастыру кезеңінде келді.

Ұжымдастыру — 1928–1937 жылдары КСРО-да жеке шаруа қожалықтарын күштеп ұжымдық шаруашылықтарға (колхоздар мен совхоздарға) біріктіру үдерісі. Бұл саясат жаппай тәркілеумен, ашаршылықпен және миллиондаған адамның қаза болуымен қатар жүрді.

Тарихи деректерге сәйкес, ұжымдастыру жылдары бір миллионға жуық қазақ көршілес республикаларға және КСРО-дан тыс жерлерге, атап айтқанда Қытайға, Моңғолияға, Иранға және Ауғанстанға көшуге мәжбүр болды.

Әртүрлі деректер бойынша, Иранға Адай округінен бірнеше жүз отбасы қоныс аударған. Олардың басым бөлігі Кіші жүздің өкілдері, соның ішінде адай руынан шыққандар еді.

«Қазақтар алдын ала барлаушылар жіберген»

Шығыстанушы әрі Ираннан келген қандас Ислам Жеменей өзінің туысының естеліктерін келтіреді.

«Олар Түрікменстан мен Иранға қарай бет алып, алдымен Сүмбе Төбел бұлағына аялдаған. Кейін Мыңсуалмас бұлағына түсіп, содан соң шекарадан өтіп, түрікмендердің Аққұй Ерікті ауылына жеткен. Қоныс аударушылардың бір бөлігі Түрікменстанда қалып, қалғандары Иранға қарай жолын жалғастырған. Қазақтар жаңа жерді алдын ала зерттеу үшін барлаушылар жіберіп отырған.

Қоныс аударушылардың мақсаттары әртүрлі болды: біреулері Меккеге жетуді армандаса, енді біреулері Иранның басқа өңірлерін зерттеген. Ақырында олардың көпшілігі Горган, Бандар-Түрікмен және Гомбед-е-Кавус қалаларына тұрақтады», — деп жазады ол.

Аталған қалалар бүгінде Голестан провинциясының құрамына кіреді. Бұл өңірде ірі түрікмен диаспорасы да тұрады. Зерттеушілердің айтуынша, бастапқыда қазақтарға жаңа ортаға бейімделу оңай болмаған. Көшпелі өмір салты мен мал шаруашылығына үйренген халық отырықшылыққа көшіп, егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды.

Бейімделу және азаматтық

Ислам Жеменейдің жазуынша, қазақ қоныс аударушылары теміржол құрылысына қатысып, күнкөріс тапқан.

«Сол жылдары Ирандағы саяси билік Реза шахтың қолында болды. Экономиканы дамыту мақсатында ол елдің оңтүстігінен солтүстігіне дейін шамамен 2 мың шақырымға созылған теміржол және автомобиль жолдарын салу жобасын жүзеге асырды. Бұл жұмыстарға мыңдаған жұмысшы қажет болды, олардың арасында жүздеген қазақ та еңбек етті. Соның арқасында қоныс аударушылардың материалдық жағдайы жақсарды».

Азаматтығы болмағандықтан, қоныс аударушылар көптеген шектеуге тап болды. Атап айтқанда, алғашқы жылдары босқын балалардың мектепке баруына рұқсат берілмеді.

«Отан тарихы» ғылыми журналының мәліметінше, бұл мәселені шешуде 16 жастағы Көрпе Таған Дәрібайұлы маңызды рөл атқарған. Ол парсы тілінде білім алған алғашқы қазақтардың бірі болды.

«Таған Дәрібайұлы 16 жасында Иранның Сыртқы істер министрлігіне азаматтық беру туралы өтініш тапсырды. Министрлік өкілі мешітке келіп, қазақ қауымымен кездесті. Сол кездесуде Таған аудармашы болды. 1958 жылы қазақтарға Иран азаматтығын беру туралы жарлық шықты, ал 1961–1962 жылдары олардың басым бөлігі азаматтық алды», — делінген мақалада.

Қонаевтың үлесі

Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы Дінмұхамед Қонаевтың Иран шахы Мұхаммед Реза Пехлевимен кемінде екі рет кездескені белгілі. 1968 жылы Қонаев КСРО парламенттік делегациясын бастап Иранға барса, 1972 жылы шах Алматыға ресми сапармен келген.

Зерттеушілердің айтуынша, осы кездесулер барысында Қонаев Ирандағы қазақ диаспорасының жағдайына ерекше қызығушылық танытқан.

«Қонаев: “Иранда қазақтар тұрады деп естідім”, — деген. Шах сәл тосылып қалып: “Мен бұл туралы білмеппін”, — деп жауап берген», — дейді Ислам Жеменей.

«Кездесуден кейін екі балаға тегін емделуге мүмкіндік берілді, азаматтық ала алмаған қазақтардың құжаттарын рәсімдеу жеделдетілді, сондай-ақ шаруашылық жүргізу үшін жер бөлінді», — делінген ғылыми журналдың мақаласында.

Ирандағы қазақтар бүгінде қалай өмір сүріп жатыр?

Қазіргі таңда Ирандағы қазақтар негізінен Голестан провинциясында тұрады. Олардың бір бөлігі Тегеран мен Мешхед сияқты ірі қалаларға қоныс аударған.

2019 жылы белгілі режиссер Қана Бейсекеев Ирандағы қазақтардың өмірі туралы деректі фильм түсірді. Фильм кейіпкерлері тарихи Отанына оралу мәселесіне әртүрлі көзқарас білдірді: бірі Иранды өз Отаны санайтынын айтса, енді бірі Қазақстанға көшуді армандайтынын жеткізді. Ал үшіншілері мұндай қадамға бұрын талпынып көргенімен, бюрократиялық қиындықтарға тап болғандарын мойындады.

Қазақ қауымының өкілдері өздеріне қысым көрсетілмейтінін, еркін еңбек етіп, балаларын тәрбиелей алатынын айтты. Алайда олардың сөзінше, Ирандағы экономикалық жағдай сол кезде-ақ күрделі болған, әсіресе провинцияларда жастарға жұмыс табу қиынға соққан.

«Мен Алматы мен Астанада болдым. Қазақстанның өсіп, дамып келе жатқанын көрдім. Хан Шатырды, Бәйтеректі, Нұрсұлтан Назарбаевтың алақанының ізі қойылған ескерткішті араладым. Жастардың қазақ тілінде сөйлейтінін байқадым. Қазақстан дамыған елге айналып, жаңа деңгейге көтеріліпті. Соған қатты қуанып, көзіме жас келді. Егер мүмкіндік болса, тағдыр жазса, Қазақстанға көшер едік», — дейді фильм кейіпкерлерінің бірі.

Мәдениетті сақтау тұрғысынан алғанда, Иран қазақтары ұлттық дәстүрлерін жақсы сақтап келеді. Олар салт-дәстүрлерін ұстанады, көбіне диаспора ішінде некеге тұрады және ана тілінде еркін сөйлейді. Алайда Бейсекеев фильмінің кейіпкерлерінің айтуынша, балалар қазақ тілін негізінен ауызша меңгерген. Олар мектепте және достарымен қарым-қатынаста парсы тілін қолданады, ал қазақ тілінің жазба нұсқасын үйренуге барлығының бірдей мүмкіндігі жоқ.

Сонымен қатар, қазақтар түрікмендер сияқты сунниттік бағыттағы исламды ұстанады. Ал Иранның ресми мемлекеттік мәзһабы — шиизм.

Еске салайық, 1991 жылғы қарашада Қазақ КСР Министрлер кабинеті байырғы ұлт өкілдерін қоныстандыру шарттары туралы қаулы қабылдады. Бұл тарихи Отанына қандастарды қайтару үдерісінің бастамасы болды. Кейін қандастардың көшіп келуіне қатысты шаралар тәуелсіз Қазақстанның заңнамасында бекітілді.

1991 жылдан бері Қазақстанға әлемнің әртүрлі елдерінен 1,16 миллионнан астам қандас оралды. Олардың қатарында Ираннан келген этникалық қазақтар да бар. Алайда олардың нақты саны белгісіз.